Większą część swojego życia spędzamy w pozycji siedzącej. Siedzimy w pociągu, samochodzie, podczas oglądania telewizji, w kinie i w pracy. Ta ostatnia pochłania najwięcej z naszego „siedzącego trybu życia”. Od dawna znane są wyniki badań dowodzące, że wiąże się to ze zwiększonym ryzykiem dla naszego zdrowia. Sytuacja staje się poważna gdy do braku ruchu dochodzi nieergonomiczne miejsce pracy. Wiedzą o tym prawodawcy, którzy w odpowiedni sposób zatroszczyli się o nasze zdrowie.

Negatywne skutki dla zdrowia może mieć nie tylko samo miejsce pracy, ale też wiele innych czynników, których łączny wpływ jest bardzo znaczący. Wśród najważniejszych składowych znajdują się ekran, klawiatura i inne urządzenia wejściowe, biurko, powierzchnia obszaru pracy, krzesło, natężenie hałasu, dopływ świeżego powietrza, refleksy świetlne i poziom promieniowania, jak i emisja niebezpiecznych dla zdrowia plastików.

Statystycznie wykazano również, że znacznie zwiększone ryzyko ponoszą ludzie z zapaleniami stawów (lub innymi stanami zapalnymi), diabetycy, osoby z nadwagą lub podwyższonym ciśnieniem krwi, jak i osoby pracujące w warunkach stresu. W podobnej sytuacji znajdują się palacze, kobiety w ciąży oraz osoby przechodzące menopauzę. Jednak nawet dla osób całkowicie zdrowych obciążenie związane z sumą negatywnych czynników oddziałujących w miejscu pracy może być zbyt wysokie. Wyniki licznych badań pokazują, że wśród następstw nieergonomicznego stanowiska pracy znajdują się zespół urazowy nadgarstka, zapalenie ścięgien i pochewek ścięgnistych, bóle mięśni dłoni, nadgarstka, ramion i szyi, bóle głowy, mdłości i wiele drobnych dolegliwości. Wielu niemieckich okulistów wciąż zaprzecza jakoby wśród następstw znajdowało się osłabienie wzroku, jednak badania przeprowadzane przez instytuty i uniwersytety pokazują, że oczom wpatrzonym w monitor zdarzają się uszkodzenia.

Regulacja mebli – możliwość uzyskania idealnej pozycji siedzącej

Sedno sprawy to przede wszystkim odpowiednia ilość miejsca na stanowisku pracy. Powierzchnia ta powinna być wystarczająca by swobodnie pomieścić komputer, monitor, urządzenia wejściowe i peryferia. Niestety, często dostępna przestrzeń jest niewystarczająca, gdyż większość miejsca pochłaniają z reguły inne przedmioty lub też biurko jest zbyt małe. Niezbędna jest też przestrzeń dla myszy – dokładnie obok klawiatury. Myszka i klawiatura muszą być umieszczone na tej samej wysokości. Aby uniknąć nienaturalnej pozycji, urządzenia wejściowe powinny znajdować się na tej samej wysokości co nadgarstki i przedramiona (ułożone równolegle do podłogi). Odpowiednia ilość miejsca przed klawiaturą pozwoli użytkownikowi oprzeć dłonie i odpocząć. Jednak podczas pisania na klawiaturze dłonie muszą mieć pełną swobodę. Ideałem jest sytuacja w której ramiona odpoczywają i opadają pionowo w dół. Zminimalizowanie obciążeń jest możliwe gdy dłonie i przedramiona znajdują się w naturalnej linii prostej. Dłonie nie powinny być odchylone na boki ani opadać w dół.

Wygodna praca z ekranem dla wysokich i niskich

Do uzyskania właściwej pozycji siedzącej przed ekranem niezbędne są meble biurowe z możliwością regulacji. Koniecznością jest nieograniczona regulacja wysokości siedziska. Regulowane oparcie zapewnia właściwy kąt ułożenia ramion podczas pracy i podparcie dla dolnej części pleców. Aby przygotować stanowisko pracy dla osób szczególnie wysokich lub bardzo niskich, można także zastosować biurko o regulowanej wysokości. Minimalna wysokość biurka powinna być taka, by w pozycji ergonomicznej osoba średniego wzrostu mogła w podobnym zakresie podwyższać i obniżać regulację siedziska. Jeśli meble komputerowe są zbyt niskie, pozwalają uzyskać ergonomiczną postawę podczas pracy tylko ludziom niewielkiego wzrostu. Gdy są zbyt wysokie, tylko osoby średniego lub dużego wzrostu mogą przy nich ergonomicznie pracować. Najbardziej cierpią na tym nogi. Naciągnięcie mięśni spowodowane siedzeniem na krześle brzmi jak zły żart, jednak jest częścią biurowej codzienności w miejscach, gdzie używane są nieergonomiczne meble.

Jeśli wysokość biurka nie jest regulowana, jako alternatywę można zastosować podnóżek, który zrekompensuje siedzenie na zbyt wysokim krześle. Ludziom o krótkich nogach podnóżek może przynieść sporą ulgę. Dobry podnóżek powinien mieć regulację wysokości i kąta nachylenia. Ta druga możliwość pozwala na uzyskanie komfortowej pozycji stopy m.in. osobom noszącym wysokie obcasy. Solidne, stabilne podnóżki wykonane z metalu (oferowane np. przez firmę 3M) są bezpieczniejsze od prowizorycznych konstrukcji i tanich rozwiązań oferowanych w katalogach wysyłkowych.

Zły design - zwyczajne klawiatury są nieergonomiczne

Przy stosowaniu standardowych klawiatur, pozycja w jakiej pracują dłonie nie jest komfortowa. Po zaledwie kilku godzinach odczuwają to nadgarstki. Dlatego ciekawą propozycją są reklamowane m.in. przez firmy Microsoft, Cherry i Peacock odchylone klawiatury ergonomiczne. Umożliwiają one dłoniom przyjęcie naturalnej pozycji, w której tworzą one z przedramieniem linię prostą. Korzystając z klawiatur ergonomicznych można uniknąć odchylania nadgarstków na boki, niezbędnego przy pracy ze zwykłą klawiaturą. Większość problemów z przegubami i ścięgnami dłoni jest spowodowanych niewłaściwym kątem ułożenia nadgarstków wymuszonym przez klawiaturę.

Należy jednak pamiętać, że oswojenie się z profilowaną klawiaturą ergonomiczną może zająć 2-3 tygodnie. Na początku użytkownik ma trudności ze zmianą ułożenia rąk i prędkość pisania w okresie przejściowym spada. Jednak wkrótce potem użytkownik dostrzega ergonomiczne zalety nowego rozwiązania. Po zmianie przyzwyczajeń praca z klawiaturą ergonomiczną staje się zdecydowanie mniej męcząca.

Alternatywne rozwiązanie proponuje firma 3M. Miękkie, wypełnione żelem podpórki pod nadgarstki dla klawiatury, myszki czy trackballa są ustawione pod urządzeniem wejściowym i dostarczają stałego punktu odpoczynku dla przegubów i nadgarstków. Palce i nadgarstki nie muszą być ułożone pod kątem jak ma to miejsce w przypadku podpórek ułożonych na biurku, gdyż dzięki niewielkiemu uniesieniu punktu podparcia znajdują się w wygodnej pozycji. Eksperci uważają, że najlepszym rozwiązaniem jest połączenie poduszki żelowej z ergonomiczną klawiaturą.

Oko w oko - jakość obrazu najważniejszym aspektem ergonomii

Temat uwolnienia użytkownika od emitowanego przez monitory promieniowania był pierwszą próbą poprawy ergonomii komputerowego stanowiska pracy. Nie ma w tym nic dziwnego – od samego początku ekrany komputerowe charakteryzowały się wysokim poziomem radiacji zagrażającej zdrowiu użytkownika. Problem radiacji stał się mniej palący odkąd niemal wszystkie nowe monitory CRT spełniają normę MPR2 i najnowsze standardy TCO oraz odkąd na rynek trafiły monitory TFT-LCD, całkowicie pozbawione szkodliwego promieniowania. Nawet ci, którzy niechętnie myślą o rozstaniu się ze swoim starym monitorem spełniającym jedynie nieaktualne regulacje poziomu radiacji, mogą skorzystać ze specjalnych filtrów oferowanych przez firmy takie jak Mas Plast, BASF czy Profiline. Montowane na ekranie filtry zapewniają dodatkową ochronę przed polem statycznym i elektrycznym a także – niejako przy okazji – od męczących wzrok refleksów świetlnych. Jednak żaden filtr nie jest w stanie zapewnić ochrony przed szczególnie szkodliwym promieniowaniem elektromagnetycznym, uwzględnionym w aktualnych zaleceniach TCO.

Ruchome monitory - optymalne ustawienie

Nawet przy tworzeniu najmniejszych stanowisk pracy nie można zapominać o podstawce monitora z regulacją wysokości i możliwością odchylania ekranu. Dzięki niej możliwe jest takie ustawienie powierzchni ekranu, by znajdowała się ona idealnie naprzeciwko twarzy użytkownika, w odległości 50-60 cm. Zapobiega to niepożądanym bocznym odbiciom światła. Górna krawędź ekranu powinna się znajdować na wysokości linii wzroku użytkownika. Niestety, trudno uzyskać taki efekt w przypadku monitorów większych niż 17 cali, jeśli są one ustawione na obudowie komputera. Dlatego godne polecenia jest korzystanie z komputerów umieszczonych w obudowie typu tower i ustawianie ich obok biurka. Dodatkowo uwalnia to użytkownika od promieniowania emitowanego przez procesory taktowane wysokimi częstotliwościami.

Przekątna ekranu o długości 17 cali: ergonomiczne minimum

To oczywiste, że rozmiar i jakość prezentowanego przez monitor obrazu mają decydujące znaczenie dla obciążeń jakim podlegają oczy użytkowników. Dlatego Komisja Europejska umieściła w swoich dyrektywach specjalny zapis chroniący osoby pracujące przy ekranach. Wymagane jest np. zapewnienie obrazu bez żadnych zakłóceń. Wyszczególniono też odpowiedni kontrast i rozdzielczość obrazu. Kolejne czynniki, które gwarantują wystarczającą ostrość obrazu – nawet w narożnikach ekranu – to dynamiczna ostrość i kontrola zbieżności kolorów. Również rozmiar czcionek musi być odpowiednio duży, aby uniknąć nadmiernego obciążenia wzroku przy długich okresach pracy z monitorem. Co ciekawe, na to również kładą nacisk Dyrektywy Unii Europejskiej. Duże ekrany pozwalają na wyświetlanie dużego fragmentu obrazu przy równoczesnej prezentacji odpowiedniej wielkości czcionek. Z tego względu do pracy z tekstem sugeruje się stosowanie monitorów 17-calowych, monitory 14- i 15-calowe uznając za przestarzałe i nieergonomiczne. Jednak jeśli duże monitory są używane z kartami graficznymi zapewniającymi zbyt małą rozdzielczość (np. 640x480 pikseli), rozdzielczość na centymetr kwadratowy obrazu jest niewystarczająca. Wtedy nawet przy użyciu monitora o dobrej jakości obrazu i z odpowiednio dużymi znakami, wzrok mogą męczyć „gruboziarniste” czcionki z widocznymi pojedynczymi pikselami.

Menu ekranowe jako kryterium ergonomiczne

Nowoczesne monitory, zwłaszcza te „z wyższej półki”, oferują pełną gamę mechanizmów ułatwiających konfigurację parametrów pracy. Oprócz szczegółowych możliwości korekty geometrycznej, kontroli zbieżności, rozmagnesowania czy zapamiętywania ustawień, w monitorach często można znaleźć też możliwość regulacji kolorów. Komisja Unii Europejskiej przywiązuje dużą wagę do ergonomicznej kompozycji menu ekranowego lub programów służących do zmiany ustawień parametrów monitora – ich możliwości muszą być rozległe a obsługa prosta. Z tego powodu dostęp do coraz bardziej rozbudowanych menu ekranowych jest najczęściej uzyskiwany za pośrednictwem przycisków kierunkowych umieszczonych poniżej dolnej krawędzi ekranu. Pozwala to na szybkie i wygodne poruszanie się wśród funkcji, których wybór jest zatwierdzany osobnym klawiszem. W idealnej sytuacji do regulacji najczęściej używanych funkcji (jasność, kontrast, itp.) powinny być przeznaczone oddzielne przyciski, pozwalające na szybki, bezpośredni dostęp, gdy np.: warunki oświetleniowe w pomieszczeniu ulegną zmianie.

Ukryte zagrożenia pracy z ekranem

Wśród tych aspektów pracy z ekranem, którym poświęca się mało uwagi znajduje się charakterystyka odbić światła od ekranu. Ekran powinien być ustawiony tak, by uniknąć – na ile to tylko możliwe – powstawania refleksów światła naturalnego oraz sztucznego. Monitor zawsze musi być ustawiany z boku okna. Dodatkową ochronę zapewniają powłoki antyodblaskowe chroniące ekran. Najbardziej efektywna jest powłoka Lambda. Niemal całkowicie eliminuje refleksy dzięki przesunięciu fazy światła zewnętrznego o 180 stopni (nie ingerując w światło emitowane przez monitor).

Odpoczynek oczom może zapewnić także właściwie ustawiona temperatura kolorów. Przy zimnym świetle (np. lampy neonowej) zaleca się ocieplenie kolorów na ekranie, co daje odprężający kontrast. Ciepłe oświetlenie (np. słaba lampa o rozproszonym świetle, światło słoneczne) można skompensować odwrotnym zabiegiem.

Ciągłe przesuwanie wzroku z ekranu na papierowe dokumenty i odwrotnie również bardzo męczy wzrok. Zakłóca to pracę oczu, ale jest także uciążliwe ze względu na konieczność każdorazowego szukania odpowiedniego fragmentu tekstu. Dlatego zaleca się stosowanie przytwierdzanych do ekranu uchwytów na dokumenty. Dzięki temu odległość oczu od ekranu i dokumentu jest taka sama. Oczy nie muszą też każdorazowo dostosowywać pola widzenia do dokumentu. Skutkuje to spokojniejszą pracą i sprzyja koncentracji.

Bóle głowy spowodowane stałym szumem tła

Osoby pracujące przy monitorze rzadko kojarzą bóle głowy z szumem tła na stanowisku. Hałas emitowany przez wirujące wentylatory, nośniki danych i sygnały sprzętu sieciowego, często powoduje bóle głowy, uszkodzenia słuchu i zwiększa stres. Ten rodzaj monotonnego szumu w niebezpiecznym zakresie częstotliwości jest absolutnie niedopuszczalny na ergonomicznym stanowisku pracy – nawet jeśli jego natężenie jest niskie. Negatywny wpływ na zdrowie powoduje bowiem nie wysokie natężenie dźwięku, lecz wystawianie naszych zmysłów na długotrwały atak dźwięku w tym samym zakresie częstotliwości.

Podsumowanie:

Dyskomfort na stanowisku pracy tylko w niewielkiej części jest powodowany przez sam monitor. Za problemy zdrowotne odpowiedzialna jest również konfiguracja sprzętu towarzyszącego ekranowi. Jeśli te zagrożenia zostaną rozpoznane a monitor spełnia odpowiednie wymagania, ryzyko ponoszone na stanowisku pracy ulega znacznemu zmniejszeniu.

Prawo wymusza tworzenie zdrowego środowiska pracy

Po serii projektów, Unia Europejska podjęła wreszcie poważne kroki. Nakazano przestrzeganie surowych wytycznych dotyczących ergonomii stanowiska pracy a zwłaszcza tam, gdzie przetwarzane są dane elektroniczne. Przepisy mają na celu wzrost bezpieczeństwa w miejscu pracy i minimalizowanie ryzyka po stronie personelu.

Unia Europejska daje krajom członkowskim cztery lata na wdrożenie Dyrektywy Minimalnych Regulacji (90/270/EEC) w prawodawstwie narodowym. W Niemczech te minimalne regulacje obowiązują od 31 grudnia 1996 roku. Na ich mocy wszyscy pracodawcy, nawet małe firmy i przedsiębiorstwa państwowe, są zobligowani do aktualizowania swojej wiedzy w dziedzinie ergonomii stanowiska pracy i ich bieżącego stosowania. Chociaż niektóre sformułowania są dość ogólne i zostawiają szerokie pole do interpretacji, w wypadku wątpliwości prawodawca stosuje normy wyznaczone przez odpowiednie instytucje, jak niemieckie TÜV czy szwedzkie TCO.

Podstawowe warunki ergonomicznej pracy:

- wystarczająca przestrzeń
- optymalna postawa uzyskana dzięki stosowaniu ergonomicznych mebli z możliwością regulacji
- optymalna pozycja kontrolerów i – przede wszystkim – monitora
- ergonomiczna klawiatura
- ergonomiczne menu ekranowe monitora i ergonomiczna kontrola nad pozostałymi urządzeniami peryferyjnymi
- komputery, monitory i peryferia o niskiej lub zerowej emisji promieniowania
- dobra jakość obrazu z możliwością regulacji (dynamiczna ostrość, brak migotania, kontrola zbieżności, temperatury kolorów itd.)
- zachowanie przynajmniej 50-60 cm odległości od minimum 17-calowego monitora
- odpowiednia, zapewniająca wygodne czytanie wielkość czcionek i rozdzielczość obrazu
- możliwie największe ograniczenie refleksów światła przy równoczesnym dobrym oświetleniu pomieszczenia – najlepiej światłem naturalnym (dziennym lub oświetleniem sztucznym zbliżonym do dziennego)
- brak hałasu tła generowanego przez urządzenia elektroniczne
- ergonomiczne akcesoria: podnóżki, żelowe podkładki pod nadgarstki, filtry na monitor, ergonomiczne klawiatury, uchwyty do dokumentów i inne
- naklejki świadczące o zgodności z aktualnymi normami na monitorach, komputerach i urządzeniach peryferyjnych
- krótkie, ale regularne przerwy (obowiązkowe na każdym stanowisku pracy z ekranem)